Uzależnienia behawioralne – w niewoli czynności

Do niedawna uważano, że można się uzależnić tylko od substancji psychoaktywnych (alkoholu, tytoniu, leków i narkotyków). W dobie nowoczesnych technologii informatycznych, okazuje się jednak, że dorastające dzieci i młodzież są coraz bardziej narażone na inne zagrożenia, które określa się jako uzależnienia od czynności lub uzależnienie behawioralne.

Szybki rozwój nowych mediów powoduje, że dzieci na co dzień wychowują się z komórką, komputerem, Internetem. Otwierają one przed nimi świat cyberprzestrzeni. Z jednej strony nowe media rozwijają dziecko, dostarczając mu edukacji, rozrywki i kontaktów towarzyskich. Z drugiej niosą potencjalne zagrożenia, takie jak np. hazard on-line, uwikłanie w internetową sieć niepożądanych kontaktów, pokazują treści i obrazy, które mogą wypaczać normy i wartości.

Pojęcie uzależnienie behawioralne oficjalnie potwierdziło Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne w maju 2013 r. publikując piątą rewizję klasyfikacji DSM poprzez włączenie zaburzenia uprawiania hazardu do kategorii zaburzeń i nałogów.

Definicje uzależnień behawioralnych

  1. Uzależnienie od czynności (dotyczy różnych czynności, np. opalania, zakupów, ćwiczeń na siłowni, gier, hazardu, dostępu do Internetu, jedzenia) a nie od substancji podawanej zewnątrz jaką są  substancje psychoaktywne.
  2. Przymus zewnętrzny, niekontrolowana potrzeba zwana przymusem wykonywania danego zachowania.

 

Specjaliści uważają, że nie ma wyraźnych różnic między uzależnieniem od substancji psychoaktywnych i uzależnieniem od czynności. Różnica polega na tym, że w pierwszym przypadku osoby uzależnione poszukują kontaktu z substancją, drugi natomiast wiąże się z możliwością wykonywania określonych czynności.

Rodzaje uzależnień behawioralnych

  • Patologiczny hazard
  • Zaburzone granie w gry komputerowe
  • Uprawianie ćwiczeń fizycznych, zakupów
  • Nieformalne ,,uzależnienie od pracy”, od opalania się (najmniej przebadany obszar)
  • Neurotyczny perfekcjonizm
  • Przesadne zachowanie (zbieractwo, piromania, kleptomania)
  • Brak jedzenia
  • Brak umiejętności adaptacyjnego radzenia sobie ze stresem i innymi negatywnymi emocjami

Jak zachowuje się, myśli, wygląda osoba uzależniona behawioralnie?

  • Myśli o przedmiocie swojego uzależnienia (np. gdzie zagrać, jak obstawiać),  ma opracowane algorytmy (sposoby) wygranych, występuje zniekształcenie poznawcze (nieprawdziwe zależności)
  • Woli pracę, przekłada kwestie poznawcze nad rodzinę
  • Coraz więcej czasu poświęca na grę, traci coraz więcej pieniędzy, gra
    w różne gry
  • Im więcej się gra, tym więcej się przegrywa i do głosu dochodzi mechanizm zwany ,,chęcią odegrania się”
  • Traci kontrolę i mimo, że wie, że przegrywa to nie może przestać
  • Pogarszają się relacje międzyludzkie, z rodziną (jeżeli takową posiada), w pracy, w szkole

Czynniki chroniące i czynniki ryzyka

  1. Rodzina – negatywny czynnik to: problem alkoholowy, brak poczucia stabilności, poczucie, że miłość jest warunkowa
  2. Rówieśnicy – pozytywne nastawienie do zachowań ryzykownych, akceptacja w grupie
  3. Szkoła – zainteresowania
  4. Cechy indywidualne
  • Osobowość
  • Samoocena (dobrze jest nie mieć niskiej, ale także nie mieć zależnej od innych)
  • Umiejętności psychospołeczne

Jak sprawdzić, czy to już problem? Najlepsze będą tutaj proste i krótkie narzędzia. Poprzez obserwację dziecka i odpowiedzi na pytania:

  1. Czy dużo mówi o tym zachowaniu? Czy nie może się skupić na innych czynnościach? Czy zapomina odrobić pracę domową/ czy pogorszyły się oceny w szkole?
  2. Czy można zauważyć, że wykazuje te zachowania częściej niż wcześniej?
  3. Co się dzieje, gdy nie ma możliwości wykonania tego zachowania np. jak zabierzemy telefon (objawy odstawienne), podczas wyjazdów zainteresowanie innymi aktywnościami, czy jest złe, sfrustrowane, nie umie się bawić?
  4. Czy oddalił się od kolegów, czy spędza dużo więcej czasu w samotności (negatywne konsekwencje), brak umiejętności psychospołecznych (nie nawiązał relacji z nowymi kolegami z  powodu zmiany szkoły)

Co zrobić? Rodzic powinien rozmawiać z dzieckiem, spędzać razem więcej czasu.

Najczęstsze uzależnienia behawioralne to :

E – uzależnienia : od Internetu, od grania w gry komputerowe on- line, od sieci społecznościowych (np. Facebooka). Są one często spowodowane brakiem umiejętności psychospołecznych oraz emocjonalnych, myśli, zachowań a nie dostępności Internetu. Stanowią często zamiennik czegoś innego (np. relacji z drugim człowiekiem). Osoby z obniżoną samooceną albo brakiem umiejętności radzenia sobie z problemami mogą traktować komputer ucieczkowo. W takiej sytuacji należy skupić się na jednostce i jej stanach emocjonalnych, a nie dostępności środka, należy zapewnić wiele strategii, aby było w czym wybierać, a nie uciekać.

Nasuwa się wobec tego pytanie, czy granie w różne gry komputerowe jest dobre czy złe? Na pewno są one rozwijające, relaksujące, dają poczucie wspólnoty, rywalizacji, rozwijają umiejętność np. strategicznego myślenia, planowania celnego strzału, są świetną okazją i możliwością do fantazjowania, ale rozwijają też motywację ucieczkową (nie radzimy sobie ze swoimi emocjami i problemami).

Z badań wynika, że zdecydowana większość nastolatków korzysta z Internetu wiele razy dziennie lub cały czas, w domu, w szkole, u znajomych,  w miejscach publicznych, gdzie jest dostępna sieć wi-fi. Internet jest stałym elementem ich dnia. Średni wiek inicjacji internetowej wśród nastolatków wynosi 9 lat i 7 miesięcy. Gry komputerowe to najpopularniejszy sposób korzystania z komputera wśród dzieci w wieku 4-14 lat. Gry komputerowe są bardziej popularne wśród chłopców niż wśród dziewcząt. Wiek dziecka jest czynnikiem wyraźnie różnicującym sposób korzystania z komputera. Sygnały ostrzegawcze w przypadku uzależnienia od komputera i Internetu są takie same. Zmienia się tylko aktywność – z gier hazardowych, automatów do gry itp. na gry komputerowe i pobyt  w sieci.

 Objawy, które powinny zaniepokoić i które wymagają konsultacji ze specjalistą, to sytuacje i zachowania, gdy dziecko:

  • gra kilka godzin dziennie, wagaruje, opuszcza się w nauce,
  • gdy coś lub ktoś przeszkadza lub nie pozwala mu grać – staje się konfliktowe, doświadcza niepokoju, rozdrażnienia i/lub agresji,
  • kłamie, zapytane, ile czasu poświęca na granie,
  • zamyka przed rodzicami drzwi, aby nie mogli go kontrolować
  • notorycznie przekracza czas planowany na pobyt w Internecie albo na grę
  • zaniedbuje inne czynności, a czas poświęca tylko na użytkowanie komputera

Warto też zwrócić uwagę na sygnały, jakie wysyła organizm dziecka. Z powodu długotrwałego grania i braku ruchu następuje utrwalenie się siedzącego trybu życia, w wyniku czego dziecko może przybierać na wadze. Mogą też pojawić się problemy ze stawami, drętwienie palców, dłoni, ból ścięgien związany
z operowaniem joystickiem lub myszką. Wskazuje się także na postępujący zanik mięśni pasa biodrowego i kręgosłupa, wady postawy i wzroku. Może również pojawić się padaczka odruchowa, wywołana pulsującymi seriami bodźców świetlnych lub akustycznych.

Ponad 90% młodych ludzi posiada telefon komórkowy i intensywnie go wykorzystuje. Dla nastolatków obecność w mediach społecznościowych jest oczywistym elementem ich stylu życia. Im bardziej media społecznościowe są obecne w ich codziennym życiu, tym częściej obawiają się, że utracą dostęp do informacji i wydarzeń. Może to przybrać postać lęku przed wypadnięciem z obiegu”. To poczucie, że coś bardzo ważnego nas ominie, jeśli na chwilę ,,odłączymy się od sieci”. To przekonanie, że tam, gdzie nas nie ma, dzieje się coś szczególnie interesującego, z czego jesteśmy wykluczeni. Lęk ten dotyka szczególnie młodych ludzi, ponieważ media społecznościowe zajmują w ich życiu znaczącą pozycję. Nastolatki uzależnione od telefonu komórkowego odczuwają przymus nieustannego kontaktu z drugą osobą, przywiązują dużą wagę do posiadania telefonu i jego jakości, odczuwają głęboki dyskomfort i silny niepokój, gdy zapomną zabrać go ze sobą lub gdy rozładuje się w nim bateria, ciągle nadsłuchują sygnału połączenia lub dźwięku informującego o otrzymaniu SMS -a,  wstają nawet w nocy, aby sprawdzić, czy nie przyszły jakieś wiadomości. Warto też wspomnieć o tzw. zespole kciuka – chorobie niedokrwiennej kciuka, wywołanej ciągłym „esemesowaniem”, która jest typową dolegliwością u osób nałogowo korzystających z telefonu komórkowego.

Zdiagnozowanie uzależnienia behawioralnego staje się początkiem żmudnej walki
z nim, polegającej na odzyskaniu kontroli nad zachowaniem. Dlatego też, warto dzieciom i młodzieży uświadamiać zagrożenia mogące wynikać z nadużywania pewnych ,,przywilejów, którymi są możliwość korzystania z komputera, gry, komórki, dostęp do Internetu.

Zalecenia profilaktyczne dotyczące przeciwdziałania uzależnieniom behawioralnym dotyczą :

  • organizacji wolnego czasu
  • posiadania wspólnego hobby lub sposobu spędzania wolnego czasu
  • wprowadzenia ograniczeń czasowych i limitów korzystania przez dziecko czy młodzież z komputera, dostępu do Internetu, gier, telewizora i innych mogących je ograniczać urządzeń, np. telefonu komórkowego
  • uświadamiania dzieciom i młodzieży niebezpieczeństwa możliwości uzależnienia się od czegoś
  • kontroli – sposobów spędzania wolnego czasu, towarzystwa rówieśników, wykorzystywania dostępu do Internetu, wykorzystywania finansów dziecka, wyników w nauce
  • obserwacji – zachowania, nastrojów, zmian w wyglądzie (np. niewyspanie)
  • wspierania prawidłowego rozwoju poznawczego oraz emocjonalno- społecznego (redukcja deficytów rozwojowych)
  • poszerzania wiedzy na temat uzależnień behawioralnych
  • wzmacniania umiejętności życiowych (np. sposobów radzenia sobie ze stresem)
  • rozwijania umiejętności wychowawczych rodziców i opiekunów

 

Borkowska A. Witkowska M. ,,Media społecznościowe w szkole” NASK – Państwowy Instytut Badawczy, Warszawa 2017

Kamieniecki W. Bochenek M. Tanaś M. i in.Raport z badania Nastolatki 3.0 NASK Państwowy Instytut Badawczy, Warszawa 2017

Ogińska- Bulik N. Uzależnienie od czynności, Wydawnictwo Difin, Warszawa 2010 uzaleznieniabehawioralne.pl

Zdziarski M. Uzależnienia behawioralne u dzieci i młodzieży, Instytut Łukasiewicza, Kraków 2015

Opracowanie: Violetta Durczyńska-Psycholog w Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Słupcy